Rudy Kousbroek was godzijdank (!) een rationalist

Francisco Goya 1819 - Saturno devorando a su hijo

Rudy Kousbroek, mijn held sedert vele jaren, heb ik ontzettend gemist in een tijd waarin de (godsdienst)waanzin zijn slachtoffers verslond (zoals op een schilderij van Goya).

Helaas is hij dood.

Zei hij niet dat het geloof, ‘per definitie’ altijd weer totalitaire trekken vertoont?

Wat had ik graag een woedende klacht van zijn hand in de krant gelezen. Eerst over de misdadige moraal van de moordenaars van Charlie Hebdo en, later, over de hypocrisie rond de herdenkingen.

Hij zou ongetwijfeld de valse profeten aan het kruis (!) hebben genageld. ‘Je suis hypocrite’. zou een mooie titel van zijn artikel zijn geweest.

Ik heb het boek ‘Hoger Honing’ van Kousbroek uit 1997 opnieuw gelezen. Een bemoedigend boek met ‘polemische opstellen tegen godsdienstigheid’. Heerlijk om in deze donkere tijden een rationalist te lezen. 

Kousbroek is een fan van Bertrand Russell en dat is niet verwonderlijk omdat hij net als Russell niet bang is om geloof en wetenschap te confronteren. En steeds weer is het geloof de terechte verliezer.

Kousbroek zegt in zijn boek dat alle godsdiensten overhoop liggen met het definiëren van moraal tegenover de inzichten voortgebracht door de Verlichting en de moderne wetenschap, speciaal met betrekking tot de natuur.

"Godsdienstige opvattingen ontleend aan xenofobe herdersstructuren uit vroeger eeuwen hebben niets zinnigs te vertellen over democratie en rechtvaardigheid, over ecologie en over de morele toelaatbaarheid van homoseksualiteit, over genentechnieken, vrouwenrechten, voortplanting, geboortebeperking, erfelijkheid, vruchtbaarheid, verlengde levensduur, de status van dieren en noem maar op, het leven zelf. Het is nodig om nuchter te constateren dat wij met een terugkeer naar het geloof niet iets moreel superieurs maar doodgewoon de achterlijkheid in huis halen".

Kurt Vonnegut's satire Cat's cradle gratis te lezen op internet

Ik las een geweldig boek: 'Cat's cradle' van Kurt Vonnegut (1922-2007).

Een briljant, sprankelend en bijzonder grappig boek, geschreven in 1963. Een onderhoudende fantasie en het beste boek dat ik in jaren gelezen heb.

Bokonon, mysterieuze sleutelfiguur uit Cat's Cradle, wordt beschouwd als één van de hoogste Heiligen van het Discordianisme, hij bracht het tot 'Brigadier Heilige'. Het Bokononisme, is een godsdienst voor mensen die godsdiensten absurd vinden'. 'What is sacred to Bokononists? Not God; just one thing: man'.

Het boek, genoemd naar een kinderspelletje, is een vrolijke vertelling over de ondergang van de wereld door het molecuul Ice-9 dat op de avond van zijn natuurlijke dood spelenderwijs ontdekt wordt door Dr. Felix Hoenikker, wetenschapper en 'vader' van de atoombom.

Ice-9 dat bij normale temperaturen alle wateren van de aarde en ieder levend wezen stijf kan bevriezen, is in handen gekomen van zijn drie kinderen en daarmee kopen zij macht en liefde. Het verhaal speelt zich af op een fictief Caraïbisch eiland.

Dit gratis meesterwerk dat niet verouderd is en dat u enkele dagen in de ban zal houden, is op het internet te lezen.

Touwspelletje 'cat's cradle'

Kurt Vonnegut, creatief genie

Kurt Vonnegut (1922-2007) was een creatief genie en publiek figuur maar ook een in het leven beschadigd privépersoon die zelfs een poging tot zelfdoding deed. Hij schreef de satire Cat's Cradle, een briljant boek dat gratis op internet te lezen is.

Vonnegut was een 'Pall Mall' kettingroker  en noemde dat een 'classy way to commit suicide'  maar hij overleed uiteindelijk aan een val op zijn hoofd.

Een man, een schrijver, met vele gezichten die zichtbaarder worden aan de hand van zijn citaten. Hieronder een kleine selectie van citaten die ik mooi vind.

"The telling of jokes is an art of its own, and it always rises from some emotional threat. The best jokes are dangerous, and dangerous because they are in some way truthful".

"We are what we pretend to be, so we must be careful what we pretend to be".

"Just because some of us can read and write and do a little math, that doesn't mean we deserve to conquer the Universe".

"I want to stay as close to the edge as I can without going over. Out on the edge you see all kinds of things you can't see from the center".

"Maturity is a bitter disappointment for which no remedy exists, unless laughter can be said to remedy anything".

"Laughter and tears are both responses to frustration and exhaustion. I myself prefer to laugh, since there is less cleaning up to do afterward".

"That is my principal objection to life, I think: It's too easy, when alive, to make perfectly horrible mistakes".

En een indertijd beruchte: "The only difference between Hitler and Bush is that Hitler was elected".

Zie Wikiquote voor meer citaten.

Tussen droom en daad staan wetten in den weg en praktische bezwaren (Willem Elsschot)

Het is al 10 jaar geleden dat mijn collega en vriend Willem overleed.
Daarom moest ik weer denken aan een gedicht van Willem Elsschot  (1882-1960).
Mijn vriend kon de tekst uit zijn hoofd reciteren en hij deed dat graag, vooral als we gedronken hadden.
Niet alleen de bekende en beroemde strofen 'tussen droom en daad..' maar de gehele tekst. Ter herinnering aan Willem post ik dit sombere, ironisch-cynische gedicht.

Het huwelijk

Toen hij bespeurde hoe de nevel van den tijd
in d’ogen van zijn vrouw de vonken uit kwam doven,
haar wangen had verweerd, haar voorhoofd had doorkloven,
toen wendde hij zich af en vrat zich op van spijt.

Hij vloekte en ging te keer en trok zich bij den baard
en mat haar met den blik, maar kon niet meer begeren,
hij zag de grootse zonde in duivelsplicht verkeren
en hoe zij tot hem opkeek als een stervend paard.

Maar sterven deed zij niet, al zoog zijn helse mond
het merg uit haar gebeente, dat haar tóch bleef dragen.
Zij dorst niet spreken meer, niet vragen of niet klagen,
en rilde waar zij stond, maar leefde en bleef gezond.

Hij dacht: ik sla haar dood en steek het huis in brand.
Ik moet de schimmel van mijn stramme voeten wassen
en rennen door het vuur en door het water plassen
tot bij een ander lief in enig ander land.

Maar doodslaan deed hij niet, want tussen droom en daad
staan wetten in den weg en praktische bezwaren,
en ook weemoedigheid, die niemand kan verklaren,
en die des avonds komt, wanneer men slapen gaat.

Zo gingen de jaren heen. De kinderen werden groot
en zagen dat de man dien zij hun vader heetten,
bewegingloos en zwijgend bij het vuur gezeten,
een godvergeten en vervaarlijke’ aanblik bood.

Willem Elsschot Rotterdam, 1910

Dikke pillen van boeken, straf of zegen?

Moet je nou een afkeer hebben van dikke boeken of zijn zij een zegen?
Dat hangt ervan af zult u zeggen en u heeft gelijk.

Wat te denken van ‘De man zonder eigenschappen’ van Robert Musil (1344 pagina’s) en wat van de romancyclus ‘Op zoek naar de veloren tijd’ van Marcel Proust ((alleen ‘De kant van Swann’ al 537 pagina’s). Het boek van Musil moest terug naar de bibliotheek omdat er niet meer verlengd kon worden en ik had er nog bijna geen letter in gelezen. Het boek van Proust, een verjaardagscadeau, ligt al jaren op mijn nachtkastje en ik zou niet meer weten tot waar ik ben gekomen maar ver was het niet. Dit boek ios aan mij niet besteed (de titel zegt het al...)

De Toverberg (Thomas Mann) heb ik ook geprobeerd. De Toverberg kocht ik voor 2 euro in een kringloopwinkel in een vertaling van de bekende Pé Hawinkels. Ik haalde twee derde van het boek.

Het Woud der Verwachting (589 pagina's) van Hella Haasse was een schot in de roos. Ik had sinds lange tijd niet meer zo ingespannen en tegelijk zo ontspannen zitten lezen, op elk bewaakt en onbewaakt moment. Je blijft het boek pakken. Het is een boek waarvan je het eind met afschuw ziet naderen omdat je weet dat je voorlopig niet meer zoiets boeiends zult vinden. Een soort 'post coïtale tristesse' is je deel bij het bereiken van de laatste bladzijde van het boek.

Jeanne d’Arc , de Maagd van Orléans, komt er nogal bekaaid af in het boek. Ze wordt neergezet als overmoedig en met weinig verstand van militaire aangelegenheden. In hedendaagse bewoordingen zou je misschien moeten zeggen dat ze meer psychologisch en communicatief talent had. Een communicatiegoeroe avant la lettre. Ze was pas 19 toen ze verbrand werd door zo’n verraderlijke paap die heulde met de Bourgondiërs en de Engelsen. Wat een ontluisterend beeld wordt er geschetst van de edelen aan de hoven. Jeugdhuwelijken (soms op het pedofiele af), extreme rijkdom tegenover extreme armoede, uitbuiting, arrogante desinteresse voor rechtvaardigheid, brute rechtspraak. Ik ben blij dat we inmiddels onze koningshuizen hebben weten te dresseren, al gedragen ze zich soms nog steeds alsof de tijden niet veranderd zijn.
In Utrecht, achter de Dom, staat een beeld van François Villon, de dichter/vagebond die in dienst was van Charles van Orléans en die in het boek optreedt.

Ik vond nog zo’n spannende historische roman. De Vuuraanbidders van Simon Vestdijk. Het speelt in de Tachtigjarige oorlog en is een geweldige avonturenroman. Toch weer 685 pagina’s in drie afzonderlijke delen. Zorg wel dat je een exemplaar neemt in de moderne spelling. Mooie verhalen over prins Maurits en Van Oldenbarnevelt en over de diepgewortelde haat die de Remonstranten en de Contraremonstranten elkaar toedroegen. En weet je waarom? Om de leer van de predestinatie! Ik ben voorbestemd om hier niks van te snappen.

Albert Camus is mijn held

Ik heb de boeken van Albert Camus weer eens gelezen. Niet alleen schrijver maar ook filosoof. Van het absurdisme zegt men. Aanvankelijk het existentialisme, maar hij raakte gebrouilleerd met Sartre. Camus kwam op 46 jarige leeftijd om bij auto-ongeluk in Frankrijk en had toen de Nobelprijs al gekregen. 

Ik begon met ‘De vreemdeling’ die ik kocht op een boekenmarktje. Ik heb het ook in het Frans maar Nederlands leest toch lekkerder. Een deprimerend boek qua thematiek maar prachtige en vlot geschreven. 

Camus gaf ooit zelf aan dat zijn boek ging over: als je niet huilt op de begrafenis van je moeder, loop je het risico ter dood veroordeeld te worden. Eigenlijk een goede (en grappige) samenvatting van het verhaal maar onbegrijpelijk als je de details niet kent. Zijn beroemdste boek is ‘De pest'. Ook aangrijpend.

Camus is een bijzondere man, een held 'pur sang'. Iemand die zich zijn hele leven, toen daar moed voor nodig was, verzet heeft tegen dictators en dictaturen. Hij was ook hét voorbeeld van iemand die niet  'politiek correct' was, al bestond dat woord nog niet. De onvolprezen 'Urban dictionary' geeft de volgende definitie: "pathetically weak people that don't have the balls to say what they feel and mean are politically correct pussies".

In 2009 had toenmalig president Sarkozy het plan opgevat om de stoffelijke resten van Camus bij te zetten in het Panthéon in Parijs, oorspronkelijk een katholieke kerk maar sedert lang de rustplaats van de groten van de Franse geschiedenis: Voltaire, Rousseau, Victor Hugo, Emile Zola, Jean Moulin, Jean Monnet, de Curie’s, André Malraux, Alexandre Dumas père en vele anderen. In 2017 nog Simone Veil.

Camus ging uiteindelijk niet omdat zijn zoon Jean Camus zich er tegen verzette; hij was bang dat Sarkozy politiek met de eer zou gaan strijken, een benepen opvatting van Jean fils. 

Aan het Panthéon heb ik nog hele verre herinneringen. Na mijn afstuderen ging ik met twee medestudenten naar Parijs. We namen een heel goedkoop en vies hotel in Quartier Latin dat Hotel des Grands Hommes heette. Uit de kamer keek je zo op de achterkant van het Panthéon dat ’s nachts stemmig verlicht was. Onze kamer zat vol met kakkerlakken en we pisten in de wasbak. We ontdekten toen de kroeg Polly Magoo die jaren terug nog steeds bestond. Eén van mijn kameraden versierde daar een Scandinavische meid die hij vervolgens onze kamer op smokkelde. In de ochtend moesten ze rennen voor de hotelier die niet geamuseerd was. Het hotel bestaat nog steeds maar is nu een chique drie sterren hotel op die geweldige plek, je slaapt er naast de grote geesten.

Cavanna, oprichter van Charlie Hebdo

Ik wil het nog eens over 'Charlie Hebdo' hebben.

Ik heb me eens verdiept in de historie van 'Charlie'. We moeten immers niet alleen de redactie van Charlie Hebdo in ere houden, maar ook de oprichters van het blad: Francois Cavanna is er één van. Cavanna overleed op 29 januari 2014 op negentigjarige leeftijd op natuurlijke wijze. Hij was nog steeds een voorbeeld voor de hele 'Charlie' redactie. Ze spraken met waardering over hem. Hij past naadloos in de humor van Charlie maar ging altijd ook zijn eigen weg.

Cavanna was een kind van Italiaanse immigranten. Dan snap je ook waarom een in het Nederlands vertaald boek van hem 'Spaghettivreters' heet. In het Frans heeft het boek een meer letterlijke titel, namelijk 'Les Ritals' en dat is afkomstig van het woord R(efugié) Ital(ien), wat vroeger op de documenten van de Italiaanse importarbeiders werd gezet. De vader van Cavanna was er één.

Ik vond op een boekenmarkt voor 2 euro een exemplaar van zijn 'Le saviez-Vous? Le Petit Cavanna Illustré' (Belfond, 1987), een soort encyclopedie waarin veel onderwerpen op geheel eigen wijze worden gedefinieerd en met prachtige tekeningen worden verluchtigd. Ik zie wel gelijkenis met enkele soortgelijke encyclopedische werken van Hugo Brandt Corstius maar die tekende niet geloof ik. Cavanna kon alles. 

Ik geef hieronder, in de oorspronkelijke taal, enkele grappige citaten. Voor francofielen.

Le caméléon n'a la couleur du caméléon que lorsqu'il est posé sur un autre caméléon

Les chats voient clair la nuit, mais ça ne leur sert à rien. Les chattes voient clair aussi

Plus on est con, plus on a peur de passer pour un con

 L'éléphant est le seul mammifère qui peut se masturber en gardant les mains libres

 Quand la tour de Pise penche vers la droite, c'est qu'il va pleuvoir. Quand elle penche vers la gauche, c'est que vous arrivez par l'autre bout de la rue

Il faut mépriser l'argent, surtout la petite monnaie

Mon chien est athée : il ne croit plus en moi

Il est faux que les femmes frigides vivent plus longtemps que les autres. Simplement, le temps leur semble plus long

Aussi grand que soit un trou, il y a toujours quelque chose autour

Les hommes naissent égaux en droits... Ensuite, ils se mettent à boire

Lorsque vous posez un caméléon sur du tissu écossais, il vous fait un bras d'honneur

Les maçons du Moyen-Age savaient parfaitement que Dieu n'existe pas, mais ils espéraient qu'à force de lui bâtir des cathédrales, il finirait par exister

Au commencement, Dieu ne savait pas qu'Il était Dieu, puisqu'Il était tout seul. Pour savoir qu'on est Dieu, il faut être deux : un qui est Dieu, et l'autre qui lui dit : "Mon Dieu"

Si Dieu est Dieu, s'il est cet être infiniment bon, s'Il est cette intelligence suprême, alors Il ne peut pas nous en vouloir de ne pas croire en Lui. C'est pourquoi je suis serein dans mon incroyance

Si l’Administration militaire faisait correctement son travail, il n’y aurait pas de Soldat inconnu

Le pessimiste, c’est : 2+2=4. L’optimiste, c’est : 2+2=5. Cet univers où nous sommes est un univers pessimiste

Sept Français sur dix sont malheureux en ménage. Les trois autres sont célibataires

Quand on épluche des oignons, il faut en même temps penser à quelqu’un qu’on aime bien et qui est mort, sans quoi ce sont des larmes perdues

Le seul tourment qu’on ne puisse pas oublier en se livrant à la boisson, c’est l’envie de pisser

Dit is Francois Cavanna en verdomd hij lijkt op ......

Dierenschool

Toon Tellegen, die zulke ontroerende verhalen schrijft (en ook nog een coole jazzcat is), moet natuurlijk ook zijn inspiratie ergens vinden. Hij heeft een verhaal geschreven over de Dierenschool maar ik weet toevallig dat zo'n zelfde verhaal in 1938 geschreven is door George H. Reavis.
Ik zeg het zonder enige bijbedoeling. De man - Toon - is immers een fenomeen.

Het gaat me meer om de moraal van het verhaal. 

Volgens mij is dat: er bestaat niet een standaard-manier om te leren, er is alleen een geschikte manier voor ieder mens afzonderlijk, afhankelijk van zijn talenten. "Doe waar je goed in bent" en koester je natuurlijke aanleg, dat is de grootste kans om gelukkig te worden.

Het korte verhaaltje van Toon Tellegen. En de mooie bewegende beelden uit het verhaal van George H. Reavis.